การเลือกกบไสไม้

วิธีเลือกกบไสไม้ให้เหมาะกับการใช้งาน

กบไสไม้มีหลายขนาด สามารถแบ่งได้เป็น 4 กลุ่มตามขนาดได้แก่
1. Block Planes
2. Smoothing Planes
3. Jack Planes
4. Leveling Planes

กบไสไม้แต่ละกลุ่มสามารถใช้งานได้ตามลักษณะเฉพาะตัว เช่น Smoothing Planes ใช้สำหรับไสไม้ให้เรียบ โดยทั่วไปความยาวก็เป็นส่วนหนึ่งในการจำแนกกลุ่มการใช้งาน กบแต่ละตัวสามารถใช้งานได้หลายอย่าง แต่ถ้าเลือกใช้งานได้อย่างเหมาะสมก็จะทำงานได้อย่างรวดเร็ว และได้รับผลงานที่ดี

1. Blocking Planes กบร่างแบบ
Blocking Planes เป็นกบไสไม้ที่ช่างไม้ชอบใช้ เพราะมีราคาไม่แพง มีขนาดกระทัดรัดเหมาะสำหรับพกพาในกล่องเครื่องมือ หรือเข็มขัดเครื่องมือ และเป็นกบที่ใช้งานได้ดีมากชนิดหนึ่ง

ชนิดของ Blocking Planes
1. Standard-angle block ขนาดธรรมดา ฐานใบมีดลาดเอียง 20 องศา หากตั้งใบมีด 25 องศา สามารถไสไม้ได้ 45 องศา คล้ายคลึงกับกบไสไม้ตัวใหญ่
2. Low-angel block
ฐานใบมีดลาดเอียง 12 องศา ไสไม้ในมุมต่ำกว่า
3. Pocket-size ใช้กับงานมาตราฐาน จุดเด่นคือมีขนาดเล็กและน้ำหนักเบา
การใช้งาน
Block Planes เหมาะสำหรับการทำลายบนไม้ หรือการทำลิ้นชักหรือประตูให้เสมอพอดีกัน การทำลายชั้นล่างสุดของไม้ ต้องใช้แรงกด และดันใบมีดมากกว่าบนพื้นผิวไม้ ทำให้ตัวกบช่วยค้ำส่วนปลายของใบมีดได้มากขึ้น การทำลายบนชั้นล่างของไม้จะใช้กบไสไม้มุมต่ำ เพราะใช้แรงกดน้อยกว่ามุมมาตราฐาน
Block Planes สะดวกในการถือด้วยมือข้างเดียว ใช้สำหรับร่างแบบและบากมุมที่ขอบตัวกบมีขนาดเล็ก สามารถใส่ในผ้ากันเปื้อน และนำติดตัวไปด้วยได้

2. Smoothing Planes กบไสเรียบ

เป็นกบไสไม้ที่สำคัญมากชนิดหนึ่ง กบนี้สามารถไสไม้ได้บางมากและทำให้เรียบเนียน
ชนิดของ Smoothing Planes
ขนาดเบอร์ 4 เป็นชนิดที่ใช้ทั่วไป 4-1/2" นิยมใช้มาก และมีน้ำหนักมากกว่าเบอร์ 4 ทำให้สามารถรับแรงผลักเพิ่มขึ้น สำหรับไสไม้ที่ไสได้ยาก ใบมีดของขนาดเบอร์ 4 มีขาดกว้าง 2 นิ้ว ในขณะที่เบอร์ 4-1/2" กว้าง 2-3/8" ขนาดเบอร์ 3 จะเบาและแคบกว่าเบอร์ 4 ขนาดนี้จะเหมาะสำหรับผู้ใช้ที่มีพละกำลังในการไสกบไม่มากนัก เพราะการไสกบจะแคบกว่าใบมีดของขนาดเบอร์ 3 กว้าง 1-3/4"

การใช้งาน
Smoothing Planes ใช้ไสแผ่นไม้ให้มีความเนียนเรียบเกลี้ยงเกลา ด้วยขนาดที่ค่อนข้างยาว จึงดีสำหรับการใช้ไสแผ่นไม้ที่มีขนาดกว้าง หรือติดกาวด้านบน เพราะกบชนิดนี้สามารถไสบนพื้นที่ไม่สม่ำเสมอ และไสบางๆ เป็นระยะยาวได้ ทำให้ชิ้นงานมีผิวหน้าที่เรียบเนียนสวยงามได้มาตราฐาน โดยไม่ต้องขูดหรือขัดด้วยกระดาษทราย

3. Jack Planes
จะมีขนาดยาวกว่า Smoothing Planes แต่การไสไม้ด้านบนไม่เรียบดีเหมือน Smoothing Planes เพราะต้องลากเข้าไปจุดที่ต่ำและยังมีขนาดที่สั้นกว่า Leveling Planes ทำให้ยากในการทำให้ขอบตรง หรือใช้กับพื้นผิวขนาดใหญ่แต่ Jack Planes ก็สามารถไสไม้ในแนวราบได้เรียบเนียนดี
ชนิดของ Jack Planes
ขนาดที่นิยมใช้คือ เบอร์ 5 ใบมีดมีความกว้าง 2 นิ้ว เหมือนเบอร์ 4 แต่ตัวกบมีขนาดความยาว 5 นิ้ว ขนาด 5-1/2" จะมีขนาดยาว กว้างและใหญ่กว่าเบอร์ 5 เหมือนเบอร์ 4-1/2" น้ำหนักที่เพิ่มขึ้นนี้ทำให้ง่ายต่อการไสไม้ที่ไสยากได้ เบอร์ 5-1/4" จะสั้น แคบ และเบากว่าเบอร์ 5 ขนาดนี้จะใช้สำหรับผู้ที่เริ่มเรียนงานไม้ สำหรับการฝึกจับกบไสไม้
การใช้งาน
Jack Planes ใช้สำหรับไสไม้ให้เรียบเสมอกัน เพียงแต่การใช้ Jack Planes จะใช้เวลาในการไสไม้นานกว่า Smoothing Planes หรือ Leveling Planes Jack Planes ใช้ประโยชน์ในการไสไม้ให้รอยต่อเสมอกัน เช่น ขาโต๊ะ ราวไม้
Jack Planes มีลักษณะผสมระหว่าง Smoothing Planes หรือ Leveling Planes

4. Leveling Planes กบแนวราบ
เป็นกบไสไม้ที่มีขนาดใหญ่ กว้าง และมีน้ำหนักมาก ใช้งานได้พิเศษ 2 อย่างคือ ทำให้ขอบตรง และทำให้พื้นผิวขนาดใหญ่ราบเรียบ ซึ่งกบไสไม้ที่จะทำงานได้ทั้งสองอย่างต้องมีขนาดยาวและมีฐานที่แบนเรียบ ซึ่งก็คือ Leveling Planes
ชนิดของ Leveling Planes
ที่ใช้มากคือเบอร์ 7 ซึ่งรู้จักกันดีในชื่อ Jointer Planes ที่มีชื่อเรียกดังนี้ เพราะใช้ได้ดีสำหรับไสขอบไม้ให้ตรง ก่อนนำไปประกอบเข้าด้วยกันได้อย่างพอเหมาะ เบอร์ 6 มีขนาดกว้างเท่ากับเบอร์ 7 แต่มีความสั้นกว่า 4 นิ้ว เบอร์ 6 จะใช้สำหรับทำให้พื้นผิวแบนราบ ก่อนไสด้วย Smoothing Planes ให้งานเสร็จสิ้น ดังนั้นจึงรู้จักกันดีในชื่อ Fore Planes หรือ Trying Planes เบอร์ 8 จะมีขนาดใหญ่มาก ยาว กว้าง และมีน้ำหนักมากกว่าเบอร์ 7
การใช้งาน
Leveling Planes เบอร์ 6 และเบอร์ 7 ใช้ไสรอยต่อ แม้ว่ามีเบอร์ใดเบอร์หนึ่งเพียงตัวเดียว แต่ถ้ามีสองใบมีดคือแบบไสตรง และแบบไสโค้ง ก็ไสไม้ได้ดี เบอร์ 8 มีขนาดใหญ่ค่อนข้างเทอะทะ แต่ใช้ได้ดีมากสำหรับงานไสไม้ที่มีขนาดยาวขอบกว้าง และงานชิ้นใหญ่ๆ เช่นประตูทางเข้า

source: ประพัฒน์ ไหมศรี, woodworking magazine
more product Hand Planes

กบไสไม้

Block Plane

กบ เครื่องมือช่างไม้สำคัญอีกชนิดหนึ่ง เป็นเครื่องมือแปรรูปไม้ให้ผิวเรียบและได้รูปทรงตามต้องการ ประโยชน์ใช้สอยหลัก ๆ ของกบคือ ไสให้ผิวหรือหน้าไม้เรียบ การเรียกชื่อกบมักเรียกตามรูปร่างและลักษณะการใช้สอย เช่น กบคิ้ว กบโค้ง กบทวาย กบนาง กบบรรทัด กบบังใบ กบบัว กบราง ส่วนประกอบของกบมีดังนี้

ตัว กบ แต่เดิมทำด้วยไม้ก่อนจะทำด้วยเหล็ก นิยมใช้ไม้เนื้อแข็ง เช่น ไม้ชิงชัน เพราะแข็งและเหนียว ตัวกบมีลักษณะเป็นแท่งสี่เหลี่ยม มีขนาดแตกต่างกัน เช่น กบนางขนาดยาวกว่ากบกระดี่ที่มีขนาดเล็กและสั้น ค่อนไปทางท้ายกบเจาะเป็นช่องให้เอียงไปด้านหลังเล็กน้อยสำหรับใส่ใบกบ ด้านหน้าเจาะเป็นช่องให้ขี้กบออกและช่องบังคับลิ่ม เรียก นม โบราณนิยมใช้เหล็กกลม ๆ สอดขวางบังคับลิ่มให้กระชับใบกบ เลยช่องใส่ใบกบทางท้ายเจาะรูกลมหรือรี สำหรับสอดไม้ให้ทะลุออกมาทั้งสองข้างเป็นมือจับ

ใบกบ แผ่นเหล็กบาง ๆ กว้างเท่ากับช่องตัวกบ ยาวมากกว่าความหนาของตัวกบ ปลายด้านหนึ่งเอียงลาดคมคล้ายคมสิ่ว ตอนบนมีช่องทะลุตามความยาวของใบสำหรับใส่สลักเกลียวจากฝาประกับเพื่อยึดให้ แน่น

ฝาประกับ แผ่นเหล็กมีความกว้างและหนา ปลายด้านล่างโค้งเข้าหาใบกบ ตอนบนด้านหลังมีสลักเกลียวสำหรับยึดกับช่องใบกบเพื่อขันให้แน่น ฝาประกับจะบังคับไม่ให้ขี้กบติดค้างอยู่ในช่อง ทำให้ไสไม่สะดวก

ลิ่ม แผ่นไม้กว้างเท่าใบกบ ส่วนบนหนากว่าส่วนล่าง ใช้ตอกอัดช่องระหว่างฝาประกับกับนม ให้ฝาประกับกับใบกบขัดกันแน่นอยู่ในตัวกบ

มือจับ ไม้แท่งกลมหรือรี ด้านหนึ่งใหญ่ปลายเรียว ใช้สอดเข้าไปในตัวกบ ให้ยื่นออกด้านข้างทั้งสองข้าง ยาวพอให้จับได้สะดวก

ส่วนประกอบและรูปร่างของกบแตกต่างกันบ้างตามลักษณะการใช้งานและความนิยมของช่าง กบสำหรับใช้งานทั่ว ๆ ไปที่น่าสนใจมีดังนี้

กบล้างไม้ กบสำหรับไสปรับผิวไม้ให้เรียบครั้งแรก ขณะที่ไม้ยังมีรอยคลองเลื่อยอยู่ เรียกว่า ไสลบคลองเลื่อย

กบกระดี่ ใช้ไสตกแต่งไม้บังใบบานประตูและบานหน้าต่าง ๆ หลังจากใช้กบบังใบไสแล้ว ถ้ายังไม่เรียบจึงใช้กบกระดี่ไสตกแต่งอีกครั้งหนึ่ง กบกระดี่ไสได้ทั้งสองด้าน เพราะใบกบมีความยาวเท่ากับความกว้างของตัวกบประมาณ 2 เซนติเมตร ยาวประมาณ 35 เซนติเมตร

กบคิ้ว ใช้สำหรับตกแต่งวงกบหรือกรอบประตูหน้าต่างที่ติดกับลูกฟักให้เป็นเส้นตื้นหรือลึก เพิ่มความงดงาม

กบโค้ง กบที่มีผิวหน้าโค้ง ใช้ไสปรับผิวไม้ให้มีความโค้งเฉพาะด้านในเท่านั้น

กบท้องโอน แบบท้องกลมใช้ไสไม้ที่เป็นราง แบบท้องเว้าโค้งขึ้น ใช้ไสไม้หลังเต่า

กบทวาย ใช้ไสแต่งผิวไม้รูปโค้ง โดยเฉพาะผิวด้านใน ตัวกบและส่วนประกอบทั้งหมดทำด้วยโลหะ

กบนาง ใช้ไสปรับผิวไม้ให้เรียบ หลังจากไสด้วยกบล้างไม้แล้ว เพื่อให้ผิวไม้ที่อาจยังเป็นคลื่น เป็นหลุมหรือขรุขระให้เรียบ ก่อนนำไปแปรรูปเป็นสิ่งต่าง ๆ ต่อไป

กบบรรทัด ใช้ไสปรับผิวไม้ให้เรียบและเป็นเส้นตรงได้ระดับเดียวกันตลอดความยาวของผิว ไม้ กบชนิดนี้จึงยาวกว่ากบชนิดอื่น คือยาวประมาณ 45-60 เซนติเมตร

กบบังใบ ใช้สำหรับปรับแต่งขอบของพื้น ฝา เพื่อบากให้เข้ากัน และใช้ไสแต่งวงกบ กรอบบานประตู บานหน้าต่าง และช่องแสง เพื่อเข้าไม้ลูกฟัก หรือแผ่นกระจก หรือช่วยบังคับการเปิดปิดไม่ให้แสงลอดหรือน้ำรั่ว

กบบัว ใช้ไสปรับไม้ให้เป็นรูปร่างต่าง ๆ ตามต้องการ เช่น บัวคว่ำบัวหงาย ครึ่งวงกลม รูปเล็บมือ หน้ากบมีรูปร่างและขนาดตามขนาดของไม้ที่ต้องการไส

กบราง ใช้ไสทำรางตามวงกรอบประตู กรอบหน้าต่าง หรือลูกตั้งลูกนอนของฝาประกน หรือไสทำรางใส่กระจกหรือไม้ลูกฟัก

เครื่อง มือช่างไม้และเครื่องมือช่างชนิดต่าง ๆ ของช่างไทยนั้น นอกจากจะมีรูปทรงและทำด้วยวัสดุที่เหมาะสมกับการใช้งานแล้ว ยังแสดงถึงความคิดที่แยบยลในการสร้างเครื่องมือเครื่องใช้ โดยเฉพาะช่างพื้นบ้านที่มักสร้างเครื่องมือใช้เอง ด้วยการเลือกสรรวัสดุเท่าที่หาได้และใช้งานได้ดีมาทำ เช่น การทำกบไสไม้ ช่างจะเลือกไม้เนื้อแข็ง เช่น ไม้แดง ไม้เต็ง ไม่ใช้ไม้เนื้ออ่อน เพื่อให้ใช้งานได้ทนทาน ขณะเดียวกันก็ทำรูปทรงให้สอดคล้องกับการใช้งาน สิ่งเหล่านี้เป็นความคิดพื้นฐานในการออกแบบที่มีอยู่ในตัวช่าง เป็นประสบการณ์ในการทำงานที่หล่อหลอมให้เกิดความคิดในการสร้างรูปแบบต่าง ๆ ประหนึ่งเป็นทฤษฎีการออกแบบที่ศึกษากันในสถาบันการศึกษา เครื่องมือเครื่องใช้พื้นบ้านจึงเป็นสิ่งสะท้อนภูมิปัญญาของช่างไทย ได้ดีอีกอย่างหนึ่ง

กบไสไม้โดยทั่วๆไปก็แบ่งออกเป็น 2 ชนิด คือ กบล้าง กับ กบผิว กบล้าง ใช้สำหรับไสล้างหน้าไม้หรือคลองเลื่อย เป็นกบแรกที่ไสเกลาไม้ให้ดูเรียบร้อย ก็จะมีการแบ่งขึ้นไปอีกว่าถ้าจะไสให้ตรงเป็นแนวยาวๆก็เลือกกบล้างยาวขึ้น เป็น กบล้างขนาดกลาง หรือจะเอาแบบยาวสุดๆ เช่น ไสแผ่นไม้ฝาข้างรถสิบล้อรุ่นเก่าๆ ก็เล่นขนาดสัก 26 นิ้วอะไรประมาณนี้ แต่ขึ้นอยู่กับว่าจะบังคับตัวกบอยู่ในแนวไหวหรือป่าว สำหรับง่ายๆเอาไว้ติดบ้านแบบกบสามัญประจำบ้าน ก็กบล้างสั้นขนาด 6-8 นิ้ว

กบผิว เป็นกบที่ใช้ไสปรับผิวหน้าไม้ที่ผ่านการไสด้วยกบล้างมาบ้างแล้ว เป็นการไสเพื่อให้มีความเรียบร้อยมากยิ่งขึ้น เตรียมนำไปใช้งานหรือทำสีต่อไป สำหรับตัวนี้เป็นกบผิวสั้น ขนาดใบกบกว้าง 2 นิ้ว ทำให้ไสได้หน้ากว้างมากกว่าปกติ โดยทั่วไปใบกบมักจะใช้ขนาด 1 3/4 นิ้ว(นิ้วหก)
ทำจากไม้ชิงชัน แข็งแกร่ง ลวดลายสวยงาม

กบบังใบ ใช้ไสเพื่อให้เกิดร่องบากบนหน้าไม้เป็นแนวยาวไปตามหน้าไม้ เช่น ขอบวงกบประตู หน้าต่าง หรือบานประตูหน้าต่างที่ต้องการให้เกยทับกันเพื่อป้องกันน้ำซึม หรือแสงส่องลอดเข้าภายใน นิยมใช้มากในหมู่ช่างติดตั้งบานประตู หน้าต่าง ปัจจุบันมีเครื่องลอกบัวชนิดใช้ไฟฟ้าที่ทำงานได้รวดเร็วกว่า กบประเภทนี้จึงมีผู้ใช้น้อยลงและหาผู้ผลิตยากตามไปด้วย ลักษณะตัวกบ คล้ายคลึงกับกบล้างมากแต่ที่ท้องกบจะบากเข้าไปจนชิดใบกบ ลึกประมาณ 1 เซนติเมตรหรือครึ่งนิ้ว และติดตั้งรั้วบังใบที่สามารถจะปรับเลื่อนเพื่อตั้งความกว้างของหน้ากบได้

กบกระดี่ เป็นกบประเภทกบตกแต่งหรือกบงานเฟอร์นิเจอร์ ใช้ไสเก็บรายละเอียดงาน เช่น ไสเก็บงานกรอบวงกบประตู หน้าต่าง หลังจากไสด้วยกบบังใบมาแล้ว หรือไสตกแต่งคิ้วบัวต่างที่เป็นมุมฉาก ลักษณะตัวกบ จะมีเรือนกบที่ค่อนข้างบาง ประมาณครึ่งถึงหนึ่งนิ้ว ใบกบกว้างเสมอหน้ากบลึกประมาณ 1 นิ้วต่อจากนั้นจะเป็นหางใบขนาดเล็กแคบสอดผ่านช่องลิ่มทะลุหลังกบ ยึดไว้ด้วยลิ่มบาก ช่องคายขี้กบ อยู่กลางลำตัวบริเวณปากกบนั้นเลย รูปทรงเรียบง่าย บางสำนักจะปาดให้มีความลาดโค้งมนสวยงามเป็นเอกลักษณ์เฉพาะตัว

การใช้งานก็จับบริเวณตัวกบ ไสเข้าหาตัวหรือไสออก พลิกแพลงตามการใช้งาน ใช้ไปนานๆหมดคมก็ถอดใบไปลับกับหินน้ำมัน เวลาถอดก็ให้หงายท้องกบขึ้นเอาสันใบกบยันพื้นแล้วเคาะที่บากลิ่ม ใบกบจะถอนตัว

เครื่องมือช่างไม้และเครื่องมือช่างชนิดต่าง ๆ ของช่างไทยนั้น นอกจากจะมีรูปทรงและทำด้วยวัสดุที่เหมาะสมกับการใช้งานแล้ว ยังแสดงถึงความคิดที่แยบยลในการสร้างเครื่องมือเครื่องใช้ โดยเฉพาะช่างพื้นบ้านที่มักสร้างเครื่องมือใช้เอง ด้วยการเลือกสรรวัสดุเท่าที่หาได้และใช้งานได้ดีมาทำ เช่น การทำกบไสไม้ ช่างจะเลือกไม้เนื้อแข็ง เช่น ไม้แดง ไม้เต็ง ไม่ใช้ไม้เนื้ออ่อน เพื่อให้ใช้งานได้ทนทาน ขณะเดียวกันก็ทำรูปทรงให้สอดคล้องกับการใช้งาน สิ่งเหล่านี้เป็นความคิดพื้นฐานในการออกแบบที่มีอยู่ในตัวช่าง เป็นประสบการณ์ในการทำงานที่หล่อหลอมให้เกิดความคิดในการสร้างรูปแบบต่าง ๆ ประหนึ่งเป็นทฤษฎีการออกแบบที่ศึกษากันในสถาบันการศึกษา เครื่องมือเครื่องใช้พื้นบ้านจึงเป็นสิ่งสะท้อนภูมิปัญญาของช่างไทย ได้ดีอีกอย่างหนึ่ง

source: http://www.thailantern.com/main/boards/index.php?showtopic=2058&st=0